تا اينجا دوازده بيت است كه حمد و ثناست و تصوّر نمىشود كه بحث دربارهء آن لزومى داشته باشد . پس بحث را از اينجا آغاز مىكنيم كه : إنّ كتابنا على مقاصد * و كلّ مقصد على فرائد فالمقصد الاوّل فيما هو عمّ * اوليه كانت في الوجود و العدم حاجى در اين كتابش كه منظومه و شرح منظومه نام دارد قسمتى را به منطق اختصاص داده است و قسمتى را به فلسفه كه اين دو قسمت از هم جداست ؛ اسم قسمت منطق را « لئالى منتظمه » گذاشته است و اين قسمت را كه دربارهء فلسفه است « غرر الفرائد » ناميده است ؛ چيزى كه هست ، بعدها اين دو اسم تقريبا در السنه حذف و متروك شده و هر دو قسمت به نام « منظومه » معروف شده است : منظومهء منطق و منظومهء فلسفه ؛ و در منظومهء فلسفه حاجى خواسته است به طور خلاصه يك دوره‌اى از حكمت عملى و حكمت نظرى - البتّه نه دورهء كامل ، بلكه دورهء ناقصى از حكمت عملى و حكمت نظرى - هر دو را گفته باشد ، يعنى خواسته است همهء اقسام حكمت را به طور خلاصه ذكر كند . اينكه مىگوييم « دورهء ناقص » به اين جهت است كه طبق تقسيم معروف قدما كه همان تقسيم ارسطويى است حكمت و فلسفه تقسيم مىشد به فلسفهء نظرى ( يعنى علم دربارهء آنچه كه هست ) و فلسفهء عملى ( يعنى علم دربارهء آنچه كه بايد بكنيم ) ؛ بعد فلسفهء نظرى را تقسيم مىكردند به الهى و طبيعى و رياضى ، و فلسفهء عملى را تقسيم مىكردند به اخلاق و تدبير منزل ( يا سياست خانواده ) و سياست مدن ( كه همان سياست باشد ) . امّا حاجى در اين كتابش بعضى از اين قسمتها را آورده و بعضى قسمتها را نياورده است ؛ فلسفهء الهى را آورده و مفصّلتر از ديگر قسمتها آورده است ، فلسفهء طبيعى را هم آورده ولى مختصرتر از فلسفهء الهى ، و از فلسفهء رياضى هيچ نياورده است . از آن سه قسمت فلسفهء عملى هم فقط اخلاق را در آخر كتاب آورده است . پس ، از نظر خود حاجى اين كتاب غرر الفرائد مشتمل بر چند علم و چند فن است ، چون از نظر حكماى اسلامى علم الهى خودش يك علم است و علم طبيعى نيز به نوبهء خود چندين علم است ، زيرا به اصطلاح اينها علم كائنات جوّيّه خودش يك علم است كه حاجى به طور مختصر آورده است ، علم معدن شناسى هم يك علم است كه حاجى آورده است ، علم گياه شناسى هم يك علم است كه حاجى خيلى مختصر آورده است ، علم الحيوان و علم النفس هم هر كدام يك علم است ؛ همهء اينها